In 2022 kwam het boek uit van David Wertheim Waar gaat het over als het over Joden gaat? De auteur deed weliswaar zijn bar mitswa bij opperrabbijn Binyomin Jacobs maar hij is heel duidelijk een seculiere Jood en geeft dat ook onomwonden aan. De auteur is cultuurhistoricus en directeur van het Menasseh ben Israel Instituut, een onafhankelijk Nederlands instituut voor Joodse Studies, dat gedragen wordt door het Joods Museum, de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit Amsterdam.
De activiteiten van het Menasseh ben Israel Instituut omvatten het opzetten en uitvoeren van (inter)nationale onderzoeksprojecten, de organisatie van symposia en lezingen, de verzorging van wetenschappelijke publicaties, het bevorderen van het onderzoek naar in Nederland aanwezig Joods erfgoed en het bevorderen van samenwerking tussen onderzoekers op het gebied van Joodse Studies in heel Nederland.
Waar gaat het over als het over Joden gaat? is weliswaar geen wetenschappelijke studie maar wel een boek dat een heel goed beeld geeft van hoe in Nederland over Joden wordt gedacht. De zoektocht van Wertheim voert hem naar voetbalstadions, kerken en demonstraties, langs rappers, predikanten, activisten en politici van links tot rechts. De auteur probeert zoveel mogelijk zonder commentaar en zonder er een waardeoordeel aan te verbinden, weer te geven wat hij heeft gehoord uit de mond van hen die hij interviewde.
Waarom voelen zulke compleet van elkaar verschillende Nederlanders zich zo betrokken bij Joodse zaken? De een toont een bijzondere betrokkenheid en de ander een kennelijke aversie. In beide gevallen gaat die boven rationele argumentatie uit. Waarom bestoken Ajacieden en Feyenoorders elkaar met leuzen over Joden? Waarom tooien PVV’ers zich met de Israëlische vlag? Waarom demonstreren antivaxers met Jodensterren? En waarom blijven zaken als het herdenken van de Holocaust, de politiek van Israël en het antisemitisme in Nederland telkens weer de gemoederen verhitten?
Wertheim constateert dat orthodoxe christenen in Nederland een positieve houding ten opzichte van het Joodse volk en de staat Israël hebben. Mij deed het goed te lezen dat hij nergens het argument hoorde dat de Joden nu nog altijd verantwoordelijk gesteld kunnen worden voor de kruisdood van Jezus en dat zo het lijden van de Joden de eeuwen door kan worden verklaard.
Meer ter linkerzijde in de kerk wordt anders tegen Joden aangekeken dan door orthodoxe christenen. Voor liberale theologen heeft noch de Joodse religie noch het Joodse volk een echte meerwaarde boven andere religies en volken. Wertheim constateert dat deze liberale theologie zo radicaal is dat de vraag boven komt hoe christelijk zij nog is.
Naast niet-Joden komen ook enkele Joden aan het woord: opperrabbijn Jacobs, Esther Voet, de hoofdredacteur van het Nieuw Israëlietisch Weekblad, en Jaap Hamburger van de stichting Een Ander Joods Geluid. Jacobs geeft aan dat hij nooit een antizionist is geweest maar in de loop van de jaren wel steeds zionistischer is geworden al is hij geen politiek zionist. Hij ziet de staat Israël als een middel tegen assimilatie en is de staat Israël ook meer gaan steunen omdat steeds meer antisemitisme ook in de Nederlandse samenleving zichtbaar wordt. Terwijl hij er aanvankelijk vrij sceptisch tegenover stond, is hij met steeds meer vreugde lezingen voor een christelijk publiek gaan geven. Hij ervaart hen als betrouwbare partners met wie het goed is een coalitie te vormen. Eerlijk geeft hij toe dat hij voor het christendom zelf geen belangstelling heeft en het Nieuwe Testament nauwelijks kent.
Mij viel op dat feitelijk de zo ingrijpende gebeurtenis van 7 oktober 2023 en ook wat in de nacht van 7 op 8 november in Amsterdam is gebeurd eigenlijk niets aan zijn observaties toevoegt. Hooguit dat nog nadrukkelijker naar voren is gekomen dat binnen het Nederlandse socialisme dat vanouds pro-Joods was, de Palestijnse kwestie tot een prominent aandachtspunt is geworden.
Wertheim vraagt zich af hoe wij die omslag moeten verklaren. Hij wijst erop dat Israël decennia lang een door de socialisten gedomineerde regering had. Dat is inmiddels niet meer het geval. Met de Libanon-oorlog en de intifada van 1989 ontstond bij links steeds meer kritiek op de politiek van Israël ten opzichte van de Palestijnen. Dat had ook weer te maken met het feit dat moslims veelal voor de linkse partijen kozen. Er is duidelijk een relatie tussen een buitengewoon kritische houding naar Israël en het toegenomen aantal moslims in Nederland.
Wertheim vraagt zich meer dan eens af of het wel over Joden gaat als Joden ter sprake komen. Terecht stelt hij dat aandacht voor of aversie tegen Joden vaak parallel loopt met eigen belangen. Bij voetbalsupporters is ‘jood’ puur een naam voor Ajax en haar supporters en blijken antisemitistische leuzen van supporters van andere voetbalclubs vaak niet zo bedoeld te zijn.
Wertheim vermoedt dat de bijzondere aandacht voor Joden in Nederland te maken heeft met ons ontstaan als een onafhankelijk land. In het in 1575 door Maerten de Vos vervaardigde schilderij van Mozes die de wetstafelen aan het volk Israël toont, blijken de geschilderde personen familie, vrienden en handelspartners van zijn opdrachtgever, de Antwerpenaar Peter Panhuys, te zijn. De auteur denkt dat de aandacht voor het Joodse volk te maken had met het feit dat de gezamenlijke gewesten die samen één staat gingen vormen, hun eigen identiteit gestalte wilden geven door zich te spiegelen aan de ontstaansgeschiedenis van Israël.
Wertheim schreef een lezenswaardig boek. Er valt nog veel meer in te lezen dan ik weergaf. Wel miste ik het besef dat de bijzondere plaats van het Joodse volk niet los kan worden gezien van het feit dat de God van Abraham, Izak en Jacob de enige waarachtige God is. Dat verklaart dat antisemitisme vormen aanneemt die niet rationeel verklaarbaar zijn. Een christen behoort zich met het Joodse volk verbonden te voelen, omdat Jezus als Jood is geboren en wij ernaar uit behoren te zien dat het Joodse volk Hem als de Messias gaat belijden omdat er voor Jood en heiden alleen door Hem toegang tot God is.
David Wertheim, Waar gaat het over als het over Joden gaat? (Amsterdam: De Bezige Bij, 2022), paperback 272 pp, €23,99 (ISBN 9789403175119)
Dr. P. de Vries - artikelen en opinie 