De toe-eigening van het heil. Een katholieke zaak
De Reformatie kan als een augustijns reveil worden getypeerd. Ze is meer dan dat maar niet minder. De Reformatie sloot aan bij Augustinus – en als wij nog een middeleeuwse theoloog noemen – bij Bernardus van Clairvaux. Iedereen die thuis is in de geschriften van de Reformatoren weet hoezeer zij deze mannen hebben gewaardeerd. Bij de puriteinen en de mannen van de Nadere Reformatie is de aansluiting mogelijk nog nauwer.
Er wordt wel eens gedacht dat aandacht voor de toe-eigening van het heil zich beperkt tot een bepaald deel van de gereformeerde gezindte en daarom alleen maar een subcultuur typeert. Het wordt ook wel met zoveel woorden gezegd. Deze visie getuigt van onkunde. Onkunde met betrekking tot de Bijbelse boodschap en onkunde met betrekking tot de kerkgeschiedenis. Het behoort bij de kern van de Bijbelse boodschap dat er twee soorten mensen zijn: rechtvaardigen en goddelozen. Hun respectievelijke lot wordt niet zonder reden al in de eerste Psalm bezongen. Het boek van de Psalmen opent met de boodschap van de twee wegen. Een profeet had de opdracht de rechtvaardige te zeggen dat het hem wel gaan zal; dat zij de vrucht hunner werken zullen eten, maar de goddeloze, dat het hem kwalijk zal gaan, want de vergelding zijner handen zal hem geschieden (vgl. Jes. 3:10-11).
De grote Franse denker Blaise Pascal heeft gezegd dat er twee soorten mensen zijn: de rechtvaardigen die weten dat zij zondaar zijn en de zondaren die menen rechtvaardig te zijn. Pascal was een vertegenwoordiger van de jansenistische stroming binnen de Rooms-Katholieke Kerk. In onderscheid met de Reformatie hadden de jansenisten geen moeite met het primaat van de paus en met de leer van de transsubstantiatie. Vanwege hun nauwe aansluiting bij de genadeleer van Augustinus zijn ook hun opvattingen niet minder dan die van de Reformatoren door Rome veroordeeld.
Als we de Confessiones van Augustinus lezen weten we dat hij bleef hinken op twee gedachten ook nadat hij van de waarheid van de boodschap van de christelijke kerk overtuigd was. Hij kon en wilde het leven niet gaan leiden dat hij naar zijn diepe overtuiging als christen zou moeten gaan leiden. Hij ging tot God bidden: ‘Geef Gij mij wat Gij mij beveelt en beveel dan van mij wat Gij van mij wilt.’ Deze bede heeft God verhoord.
Als bisschop heeft Augustinus naar aanleiding van vragen van de diaken Deogratias, die catechese gaf aan hen die wilden toetreden tot de christelijke kerk, het boekje De catechizandis rudibus (Het onderricht aan de nieuwelingen) geschreven. In dit boekje komt naar voren dat Deogratias de catechumenen erop moet wijzen dat de Kerk een dorsvloer is die tot aan de jongste dag kaf en koren zal bevatten. De nieuwelingen moeten rekenen met de blijvende onvolmaaktheid van de Kerk hier op aarde. De nieuweling moet ook aan de verbetering van geen enkel mens wanhopen die hij door Gods geduld ziet blijven leven om geen andere reden dan tot boetvaardigheid te worden gebracht.
De nieuwelingen worden aangespoord zich aan te sluiten bij hen van wie zij zien dat zij samen met hen hun Koning liefhebben. Toch moeten zij hun hoop niet op deze mensen stellen, zoals ze ook hun hoop niet op zichzelf moeten stellen. Van God kunnen we zeker zijn omdat Hij niet verandert. Degene door Wie wij gerechtvaardigd worden is een ander dan degenen met wie wij gerechtvaardigd worden. Ik wijs er nog op dat bij Augustinus rechtvaardiging de betekenis heeft van gelijkvormig worden aan Christus. De gereformeerde theologie gebruikt hier het woord heiliging. Duidelijk is wel dat de gereformeerde theologie met haar notie dat de Kerk niet alleen levende maar ook dode leden bevat, aansluit bij Augustinus.
Bernardus van Clairvaux benadert de toe-eigening van het heil – hoe de mens het door Christus verworven heil persoonlijk ontvangt en ervaart – vanuit een diep bevindelijke, christocentrische en belevingsgerichte theologie. Zijn visie staat beschreven in zijn traktaten, zoals De gratia et libero arbitrio (Over genade en vrije wil), en in zijn preken over het Hooglied. Genade is de oorzaak van de zaligheid, de wil het instrument. De genade gaat vooraf (gratia praeveniens), brengt de omkeer teweeg en voltooit het werk. De menselijke wil stemt in (instemming of consensus).
Toe-eigening begint volgens Bernardus bij de kennis van jezelf (cognitio sui): inzien hoe diep de mens gevallen is en hoe afhankelijk hij is van Gods barmhartigheid. We eigenen ons door genade het heil toe als wij ons in liefde en mededogen verbinden met de menswording en het lijden van Christus (devotio ad humanitatem Christi).
De Kerk van de Middeleeuwen plaatste de toe-eigening steeds meer louter in het kader van het ontvangen van de sacramenten. De Reformatie sprak over Woord en Geest. Calvijn is wel de theoloog van de Heilige Geest genoemd. De Heilige Geest gebruikt het Woord om ons toe te eigenen wat in Christus is te vinden. Het gehele derde boek van de Institutie is aan deze zaak gewijd. Binnen zowel de gereformeerde als lutherse theologie werd de leer van de orde van het heil ontwikkeld. Bij de orde van het heil gaat het niet om een heilsweg maar om de samenhang tussen de zegeningen die God de Zijnen schenkt als zij verenigd worden met Christus. In de doordenking van deze samenhang wordt uiteraard ook het werk van Christus buiten ons betrokken en ook Gods eeuwige liefde tot al de Zijnen die de bron is zowel van het werk van Christus in de verwerving van het heil als dat van de Heilige Geest in de toepassing of toe-eigening van het heil.
Geloofsbeleving die echt Bijbels is, weet van de toe-eigening van het heil. Het gaat daarom dat de waarheid buiten ons ook waarheid in ons binnenste wordt en wel in deze volgorde. Als in prediking en theologie geen aandacht wordt geschonken aan de toe-eigening van het heil, ontbreekt niet iets wat middelmatig is, maar iets wat essentieel is.
Er mag ook niet zo worden gesproken dat het erop lijkt of zelfs met zoveel woorden wordt gezegd dat de toe-eigening van het heil samenvalt met het ontvangen van de sacramenten. Dan nemen de sacramenten de plaats in die Christus Zelf behoort in te nemen. Het is niet zo dat wij via het ontvangen van de sacramenten deel krijgen aan Christus en zicht krijgen op Hem maar in en door het gelovig omhelzen van Christus leren wij de betekenis van de sacramenten te verstaan.
Hier scheiden nog altijd de wegen van hen die gereformeerd katholiek zijn en die rooms-katholiek zijn. Er moet aan worden toegevoegd dat ook binnen de Kerken van de Reformatie de gedachte dat de doop ons deel geeft aan Christus of – iets anders geformuleerd – dat wie gedoopt is ervan uit mag gaan dat hij Christus toebehoort zeker als hij zijn best doet voor Hem te leven. Dan moet nog geleerd worden dat wij alleen werkelijk uit Hem gaan leven als wij onszelf hebben leren veroordelen en als een zondaar tot Christus hebben leren vluchten.
*
Waar en hoe ontmoet je Christus?
Volgens de Rooms-Katholieke Kerk ontmoet je Christus in de eucharistie. Hij is daar als door de priester de instellingswoorden zijn uitgesproken, lichamelijk aanwezig. De tekenen van brood en wijn zijn veranderd in het lichaam en bloed van Christus en komen nu goddelijke verering toe. Wie deelneemt aan de eucharistie, ontvangt daarmee genade.
De gereformeerd-katholieke theologie leert dat Christus zeer zeker aan het avondmaal de Gastheer is. Het wordt in Zijn naam bediend. Al is Hij lichamelijk in de hemel, met Zijn Geest is Hij aan de avondmaalstafel aanwezig. Echter, alleen wie in geloof deelneemt, wordt versterkt in de band met Christus aan de rechterhand van de Vader. Aan de avondmaalstafel klinkt de roep: ‘De harten omhoog’ (Sursum corda). Alleen als de Heilige Geest de liefde van Christus heeft uitgestort in ons hart kunnen we aan deze oproep gehoor geven.
Dit geschreven hebbend moet nog meer onderstreept worden dat wij Christus allermeest en allereerst ontmoeten omdat Hij in Zijn Woord en in de prediking van het Woord tot ons komt. Echte prediking is niet minder maar wel meer dan Schriftverklaring. We worden in de Bijbelse prediking gedaagd voor Gods rechterstoel. Zaak is dat wij onze schuld en de rechtmatigheid van het vonnis daarop (de eeuwige dood) erkennen. Een prediker die echt een gezant van Christus is wijst zijn hoorders ook op Christus als de enige en volkomen Zaligmaker. Zijn bloed reinigt ons van alle zonden en Zijn Geest gaat ons aan Zijn beeld gelijkvormig maken.
Als ik het zo verwoord dan moet ik direct erkennen dat veel prediking in de Kerken van de Reformatie helemaal niet aan deze norm beantwoordt of (ver) onder dit niveau is. Echte prediking heeft het karakter van een huwelijksaanzoek van Christus aan de zondaar en in echte prediking hoort de duur gekochte Kerk welke schatten er allemaal in Christus te vinden zijn opdat de leden van Gods Kerk daaruit en daarbij leven.
Een opwekking is nodig
Ik zie ernaar uit dat heel de Kerk in haar zichtbare gestalte gereformeerd of hervormd wordt. Dan is er voor de paus geen plaats. Niet als opvolger van Petrus (de apostelen hebben geen opvolgers) en al helemaal niet als plaatsvervanger van Christus op aarde. Dan wordt de leer van de transsubstantiatie opgegeven en krijgen zowel avondmaal als doop hun Bijbelse plaats. Verblijdend is dat er een stroming in de Rooms-Katholieke Kerk is die het Bijbellezen bevordert en er aandacht voor vraagt dat een persoonlijke relatie met God nodig is. De Schrift is het Woord van God. Gaan mensen de Schrift biddend lezen, dan moeten we erop rekenen dat dit gevolgen heeft. Laten we daarom vragen.
Zeker is dat ook de Kerken van de Reformatie dan een opwekking nodig hebben. In de Nederlandse Kerk zie ik naast een vrijblijvende prediking waarin geen huwelijksaanzoek van Christus tot de verloren zondaar wordt gebracht, ook steeds meer een prediking veld winnen waar de gereformeerde verbondsleer zo wordt ingevuld dat zij zeker als het gaat om de doop een sacramentalistisch karakter krijgt.
Daarom zie ik uit naar een opwekking zoals de Evangelical Revival in de achttiende eeuw in de Engelssprekende wereld. Deze opwekking begon onder anglicaanse studenten en predikanten die tot de hoogkerkelijk sacramentalistische richting binnen de Kerk van Engeland behoorden. Hier kunnen onder andere de namen van John en Charles Wesley, George Whitefield, John Berridge en William Grimshaw worden genoemd.
Die mannen kwamen tot bekering. Ernst kon hen vóór hun bekering niet worden ontzegd. Steunend op de genade die men in de doop ontvangen dacht te hebben probeerde men God te behagen in een weg van ascese en diaconaal dienstbetoon. Wat in hun prediking en geloofsbeleving ontbrak was de realiteit van persoonlijke verzoening met God, van de rechtvaardiging op grond van de toegerekende gerechtigheid van Christus die ontvangen wordt door geloof en de realiteit van de wedergeboorte.
De Evangelical Revival was een herleving van de theologie en de godsvrucht van reformatoren en puriteinen. Daarover waren voorstanders en tegenstanders het eens. Ook nu gaat het nog altijd om deze dingen. Een prediking waarin niet duidelijk gesproken wordt over de verzoening met God, de rechtvaardiging en de wedergeboorte is, zo niet volstrekt misleidend, op zijn minst zeer gebrekkig. Wat is het verdrietig als mensen zitten onder een prediking waarin Christus niet heel dichtbij wordt gebracht of een prediking die de hoorders ervan de indruk geeft dat iedereen die gedoopt is – zeker als hij een stuk betrokkenheid betoont – zich op de smalle weg bevindt.
Op de gebroeders Wesley na werden zo goed als alle vertegenwoordigers van de Evangelical Revival gewonnen voor de gereformeerde leer van de verkiezing en volharding van de heiligen.
De gebroeders Wesley zijn wel als inconsistente calvinisten getypeerd. In de wijze waarop zij spraken over de wedergeboorte had hun boodschap feitelijk een gereformeerd karakter. Veel meer zelfs dan van gereformeerde theologen die over het verbond spreken zonder echt recht te doen aan de notie van tweeërlei kinderen van het verbond. Zeker is dat John en Charles Wesley in navolging van Paulus niet met pluimstrijkende woorden hebben gesproken.
De geestelijke verandering bij de gebroeders Wesley was in hun prediking merkbaar. Charles preekte in St. Mary’s Church, de kerk van de universiteit van Oxford, op 4 april 1742 over de woorden ‘Ontwaakt, gij die slaapt’ (Efeze 5:14a). Hij wees er in zijn preek op dat de zondaar die geestelijk nog niet wakker is geschud, weliswaar op allerlei terreinen veel kennis kan hebben, maar zelfkennis mist. Hij beseft niet dat hij wedergeboren moet worden. Charles hield zijn gehoor voor dat alleen als zij Christus hadden aangedaan (vgl. Rom. 13:14) en mochten weten van het vernieuwende en vertroostende werk van Gods Geest, zij zonder vrees God konden ontmoeten. Een hoop zonder dat men wist van deze zaak was een ijdele hoop en dacht men de zekerheid te hebben dat men een kind van God was, dan was dit een ingebeelde zekerheid.
Charles besloot zijn preek als volgt: ‘Mijn broeders, het is voor ons hoog tijd uit de slaap te ontwaken voordat de grote trompet van de Heere wordt geblazen en ons land tot een veld van bloed wordt. O zie spoedig de dingen te ontvangen die tot vrede (namelijk met God; P.d.V.) nodig zijn, voordat zij verborgen worden voor onze ogen. Bekeer ons toch, o goede Heere, en laat Uw toorn van ons ophouden. ‘O God aanschouw uit den hemel, en zie, en bezoek dezen wijnstok.’ (vgl. Ps. 80:15). Geef dat wij acht slaan op de tijd van onze bezoeking (namelijk dat U ons nog nodigt tot weerkeer tot U; P.d.V.) (vgl. Luk. 19:44). ‘Help ons, o God onzes heils! ter oorzake van de eer Uws Naams; en red ons, en doe verzoening over onze zonden, om Uws Naams wil.’ (Ps. 79:9) ‘Zo zullen wij van U niet terugkeren; behoud ons in het leven, zo zullen wij Uw Naam aanroepen. O HEERE, God der heirscharen! breng ons weder; laat Uw aanschijn lichten, zo zullen wij verlost worden.’ ‘Hem nu, Die machtig is meer dan overvloediglijk te doen, boven al wat wij bidden of denken, naar de kracht, die in ons werkt, Hem, zeg ik, zij de heerlijkheid in de Gemeente, door Christus Jezus, in alle geslachten, tot alle eeuwigheid. Amen.’ (Efeze 3:20-21).
Het was de eerste en de laatste keer dat Charles Wesley in de genoemde universiteitskerk mocht preken. Zijn prediking werd niet geschikt geacht voor een academisch gehoor. Zijn broer John werd eens uitgenodigd te spreken voor een gehoor dat hoofdzakelijk uit leden van de hoge en lage adel en rijke zakenlui bestond. Hij hield een preek over de woorden: ‘Gij adderengebroedsels! wie heeft u aangewezen te vlieden van den toekomenden toorn?’ (Mat. 3:7). Na afloop was de stemming duidelijk gespannen. Een van zijn hoorders vroeg hem: ‘Meneer Wesley, was dit niet meer een preek voor een achterbuurt?’
Wesley heeft toen geantwoord: ‘In een achterbuurt weten de mensen dat zij zondaren zijn maar ik ben erg bevreesd dat u dit niet weet. Daarom sprak ik over deze woorden.’ Op de vraag welke boodschap hij dan bracht in achterbuurten (daar kwam hij ook), antwoordde John Wesley: ‘Dan gaan mijn preken over teksten als “Zie het Lam Gods, Dat de zonde der wereld wegneemt.” (Joh. 1:29) en “Want alzo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat een iegelijk die in Hem gelooft, niet verderve, maar het eeuwige leven hebbe.” (Joh. 3:16).’
De verdeeldheid van het protestantisme is geen reclame voor haar zaak, maar veel ernstiger is dat in menige protestantse kerk in de prediking de realiteiten van verzoening met God, van rechtvaardiging door het geloof en van wedergeboorte door Gods Geest ontbreken. Tal van kinderen die opgroeien of opgegroeid zijn hebben daar hun ouders nooit over gehoord. Laten we vooral smeken dat dit verandert. De echte eenheid van de Kerk is allereerst een eenheid van geloof en die uit zich – als het gaat om de grondtonen – ook in een eenheid in prediking.
Ik noem als het gaat om echte prediking een kanttekening die ds. Jac. van Dijk plaatste bij het lied: ‘Er ruist langs de wolken een lieflijke Naam’. Hij wist ervan dat van bepaalde zijde zinspelend op het onweer wel gezegd wordt dat Gods Naam langs de wolken dondert. Deze kritiek doet geen recht aan het feit dat de dichter aangaf dat wereldwijd de Naam van Jezus bekend moet worden gemaakt en dat het zaak is dat Jezus onze Heiland, onze lust en ons lied wordt.
Van Dijk plaatste een heel andere kanttekening. Hij zei dat de wolken voor hem te hoog waren. ‘Als de naam van Jezus langs de wolken ruist, kan ik er niet bij,’ zo zei hij. Hij vervolgde: ‘Die Naam moet in kerkgebouwen, catechisatielokalen, huiskamers en kantines klinken, zodat wij en anderen erbij kunnen.’ Dat is trouwens helemaal in de lijn van wat de dichter van ‘Er ruist langs de wolken’ bedoelde. Dat blijkt wel uit het derde couplet van dit lied, een couplet dat in de meeste liedbundels helaas niet is opgenomen:
O, Heiland! Wat komt ooit Uw liefde nabij?
Hoe hebt G’ U vernederd voor zondaars als wij!
Uw kribbe getuigt van Uw liefde en geduld,
Uw kruishout verkondigt ons vrijspraak van schuld.
Liefde, liefde, Gij hebt gedaan
Wat eeuwig de kennis te boven zal gaan.
Predikanten, ambtsdragers, leerkrachten, ouders en grootouders kunnen het geloof niet geven aan respectievelijk gemeenteleden, leerlingen, kinderen en kleinkinderen. Zij hebben wel de taak om Christus als Zaligmaker van zondaren heel dichtbij te brengen. Wat een wonder is het dan als de vrucht is dat de taal van het navolgende lied de taal van het hart wordt; dat dit lied in het hart gaat ruisen:
How sweet the name of Jesus sounds
in a believer’s ear!
It soothes his sorrows, heals his wounds,
and drives away his fear.
*
It makes the wounded spirit whole,
and calms the troubled breast;
’Tis manna to the hungry soul,
and to the weary rest.
*
Dear name! The rock on which I build;
My shield and hiding-place.
My never failing treasury, filled
with boundless stores of grace.
*
By thee my pray’rs acceptance gain,
Although with sin defil’d.
Satan accuses me in vain
And I am own’d a child.
*
Jesus, my Shepherd, Husband, Friend,
my Prophet, Priest and King.
My Lord, my Life, my Way, my End,
accept the praise I bring.
*
Weak is the effort of my heart,
and cold my warmest thought;
But when I see Thee as Thou art
I’ll praise Thee as I ought.
*
Till then I would Thy love proclaim
with every fleeting breath.
And may the music of Thy name
Refresh my soul in death.
*
O Jezus, hoe vertrouwd en zoet
klinkt mij Uw Naam in ’t oor,
Uw Naam die mij geloven doet:
Gij gaat mij reddend voor.
*
Uw Naam die onze wonden heelt
en ons met manna spijst
die onze dood en zonde deelt
en onze vrees verdrijft.
*
O Naam, mijn Rots, waarop ik bouw,
mijn Schuilplaats en mijn Schild,
mijn Schrijn, die Gods oneind’ge trouw
steeds vult, genadig mild.
*
Mijn Herder en mijn Held, mijn Vriend,
mijn Koning en Profeet,
mijn Priester Die mijn schuld ontbindt,
mijn Weg waarop ik treed.
*
Nog is mijn dienst van elke dag
vol falen en tekort,
tot, als ’k U eens aanschouwen mag,
mijn lied eerst loflied wordt.
*
O Jezus, hoe vertrouwd en zoet
klinkt mij Uw Naam in ’t oor,
als ik van alles scheiden moet
gaat nog die Naam mij voor.
*
Zo draag’ mijn ziel op elke wiek
de liefde, die Gij bood,
en zij Uw Naam nog als muziek
nabij mij in de dood!
