Een christen van de Reformatie behoort te beseffen dat hij katholiek is
Als protestanten gevraagd wordt of zij katholiek zijn, zeggen zij bijna altijd: nee. Toch hoort het antwoord ‘ja’ te zijn. De Reformatie was een Reformatie van de heilige, katholieke, christelijke kerk. De Reformatoren wisten zich niet ook katholiek, maar juist katholiek. Rome stelde zich met de claim dat haar bisschop de plaatsvervanger van Christus op aarde was juist schismatiek op.
Groen van Prinsterer schrijft aan het begin van zijn Handboek der geschiedenis van het Vaderland dat de Hervormde Kerk de ene, heilige, algemene christelijke kerk is op vaderlandse bodem. Dan moet het ons verdrieten dat nog meer dan in de negentiende eeuw de kerk in Nederland verbrokkeld is en de Hervormde Kerk zich aan het begin van de eenentwintigste eeuw ophief in de vorm die zij eeuwenlang had gehad, maar dat terzijde.
Van de hand van de puritein William Perkins verscheen in 1597 The Reformed Catholike. Dit werk werd in het Nederlands vertaald onder de titel Den Gereformeerden Catholijck en had in de zeventiende eeuw een enorme invloed in Nederland.
Waarom zijn wij gereformeerd en niet rooms-katholiek? Een tweetal dertigers die de Hersteld Hervormde Kerk verlieten om respectievelijk rooms-katholiek en oud-katholiek te worden kregen in een interview in het RD ruimte om hun motieven te verwoorden. Vergeleken met de Rooms-Katholieke Kerk is de Oud-Katholieke Kerk nog minder dan een dwerg. De Oud-Katholieke Kerk ziet de paus in zijn hoedanigheid van bisschop van Rome wel als opvolger van Petrus, maar gaat niet verder dan hem in de wereldkerk als eerste onder zijns gelijken te midden van de andere bisschoppen te zien. Heel nadrukkelijk verwerpt zij de onfeilbaarheid van de paus. Haar ambtsdragers hoeven ook niet celibatair te leven, maar mogen gehuwd zijn.
Binnen de Rooms-Katholieke Kerk zijn er onder de paraplu van uiterlijke eenheid grote verschillen. De opvattingen gaan van radicaal vrijzinnig tot uiterst conservatief. Binnen Rome is geen ruimte voor de vrouw in het ambt. Paus Franciscus heeft als eerste paus ruimte gecreëerd voor het zegenen van een relatie tussen twee personen van hetzelfde geslacht. Hij deed dit in de verklaring Fiducia Supplicans. De huidige paus gaat in dit spoor verder. De zegen die aan homoseksuele stellen wordt gegeven, mag echter niet lijken op het sluiten van een huwelijk. De kerkleer aangaande het huwelijk blijft onveranderd. Een klassieke protestant zal zich onmogelijk kunnen vinden in deze benadering. Zij lijkt op de benadering van de jezuïeten waartegen Pascal zich keerde in zijn Les Lettres Provinciales. Ik vermeld wel dat de conservatieve stroming in de Rooms-Katholieke Kerk zich bepaald niet kan vinden in deze ontwikkeling. Ze is binnen de Rooms-Katholieke Kerk aanleiding tot grote spanningen.
De Oud-Katholieke Kerk is in deze dingen heel liberaal. Niet alleen staan alle ambten voor vrouwen open maar ook heeft zij geen moeite om een relatie tussen personen van hetzelfde geslacht te bevestigen met het sacrament van het huwelijk. Evenals in de Rooms-Katholieke Kerk is in de Oud-Katholieke Kerk het huwelijk namelijk een sacrament. Het meer liberale karakter van de Oud-Katholieke Kerk is een reden dat rooms-katholieken vooral als zij een ambt bekleden of willen gaan bekleden overstappen naar de Oud-Katholieke Kerk. Zeker is dat niet alleen op het punt van de leer maar inmiddels ook van de ethiek de verschillen tussen Rome (en dat geldt al helemaal de Oud-Katholieke Kerk) en de Reformatie niet kleiner maar groter zijn geworden.
Ook de Rooms-Katholieke Kerk belijdt dat God de drie-enige God is en dat Jezus God is Die mens werd en plaatsvervangend leed voor de zonde. De wegen van Rome (en ook de Oud-Katholieke Kerk) en de Reformatie gaan uiteen bij het antwoord op de vraag hoe wij deel krijgen aan Christus of anders gezegd hoe het heil ons wordt toegeëigend. De wegen scheiden ook bij het antwoord op de vraag hoe een mens zonder vrees God kan ontmoeten.
Mij viel op dat de geïnterviewden die de Hersteld Hervormde Kerk verlieten geen van beiden op deze twee zaken ingingen en nalieten aan te geven dat zij hier gebroken hebben met de ene, katholieke christelijke kerk in haar gereformeerde of hervormde gestalte. Noch de noodzaak en realiteit van de wedergeboorte noch die van de rechtvaardiging door het geloof werd door hen verwoord.
Weliswaar is er de Gemeenschappelijke Verklaring over de Leer van de Rechtvaardiging (Joint Declaration on the Doctrine of Justification) die op 31 oktober 1999 werd ondertekend door vertegenwoordigers van de Rooms-Katholieke Kerk en de Lutherse Wereldfederatie. Deze stelt dat de verschillen in de leer van de rechtvaardiging overbrugd zijn en is inmiddels niet alleen door lutherse kerken maar ook door andere protestantse kerken ondertekend.
Echter, wie de verklaring leest bemerkt dat de kern van de leer van de rechtvaardiging zoals de Reformatie die heeft geleerd ontbreekt, namelijk dat de rechtvaardiging vrijspraak is, die enkel gebaseerd is op het werk van Christus buiten ons en moet worden onderscheiden (niet gescheiden) van het vernieuwende werk van Gods Geest in ons. Lutheranen die trouw wilden blijven aan het confessioneel lutherse erfgoed noemden de bewuste verklaring dan ook terecht een verraad van het Evangelie.
Niet Rome is veranderd, maar veel kerken van de Reformatie zijn veranderd zowel als het gaat om het antwoord op de vraag hoe een mens zonder vrees God kan ontmoeten als op de vraag hoe een mens van een kind des toorns en een kind der ongehoorzaamheid een kind van God wordt. In een deel van de gereformeerde gezindte wordt de boodschap van de rechtvaardiging verduisterd, doordat niet duidelijk wordt verkondigd dat iedereen die tot Christus vlucht, van meet af aan volkomen rechtvaardig voor God is.
Veel breder leeft in protestantse kerken het gevoelen dat de rechtvaardiging een uitspraak over heel de gemeente is (en voor meerderen feitelijk over heel de mensheid) dat God ons in Christus heeft aanvaard. Dat de rechtvaardiging gestalte krijgt in de context van het aanvaarden van Gods oordeel over ons en het loslaten van vertrouwen op alle eigen werken, zelfs onze allerbeste die een vrucht zijn van het levende geloof, om alleen op de gekruisigde Christus te steunen Die nu aan de rechterhand van de Vader is, is dan helemaal buiten beeld. In datgene wat de geïnterviewden die de Kerk van de Reformatie verlieten naar voren brengen, ontbreekt dit getuigenis volledig. Dat maakt afscheid van de Kerk van de Reformatie wel begrijpelijk, hoe verdrietig het ook is en hoezeer wij voor hen en anderen die deze stap maken moeten bidden dat zij daarop terugkomen.
Als het erover gaat hoe wij deel krijgen aan Christus verwijzen zowel de Rooms-Katholieke Kerk als de Oud-Katholieke Kerk naar de doop, terwijl wij Christus vervolgens allermeest in de eucharistie ontmoeten. Wie daaraan deelneemt, wordt aangeraakt door Hem. Deze visie op de sacramenten was voor de anglicaanse predikant John Henry Newman (die wel als de geestelijke vader van het Tweede Vaticaanse Concilie wordt gezien) de belangrijkste reden om van de Kerk van Engeland over te stappen naar de Rooms-Katholieke Kerk. Hij vond dat de Kerken van de Reformatie de werking van de sacramenten ten onrechte lieten afhangen van het persoonlijk geloof.
De sacramenten zijn objectief, zo stelt hij. Wie wordt gedoopt, wordt daarmee een kind van God en dient dat in een geloof dat gevormd wordt door liefde tot God te laten blijken. Het is ook mogelijk je doopsgenade te verspelen. Dat gebeurt door een doodzonde en dan is biecht en absolutie nodig om in de staat van genade terug te keren. De gereformeerde leer van de volharding der heiligen wees hij heel nadrukkelijk af.
Wie echt gereformeerd-katholiek is weet dat hij alleen God zonder vrees kan ontmoeten omdat God hem de gerechtigheid en gehoorzaamheid van Christus toerekent en dat de Heilige Geest de boodschap van Wet en Evangelie gebruikt om het geloof in het hart te ontsteken. Daarbij erkent een gereformeerde katholiek dat dit geloof als zaad reeds bij een kind aanwezig kan zijn en dat dit niet alleen geldt voor gedoopte en ongedoopte kinderen, maar zelfs voor een vrucht in de moederschoot. Daarom hoeven we ook niet te wanhopen aan de zaligheid van kinderen die het levenslicht niet mochten aanschouwen, omdat zij in de moederschoot werden gedood.
*
Hoe word je een ware christen? Het antwoord van Rome
Ik gaf al aan dat hier de wegen van Rome en de Reformatie uiteengaan. Daarbij heeft het klassiek gereformeerde protestantisme zich nadrukkelijker gedistantieerd van het sacramentalisme dan het lutheranisme. Overigens is ook de confessioneel lutherse leer dat de sacramenten zonder geloof geen kracht hebben. Rome leert dat je christen wordt bij het ontvangen van de doop. Dan worden de erfzonden afgewassen en ga je de nieuwe werkelijkheid van Gods koninkrijk binnen. De doop is meer dan een teken en zegel van het feit dat je in Christus geheiligd bent. Wie gedoopt is, is in Christus en behoort Hem metterdaad toe. Vervolgens is het behoud van de genade die je in de doop ontving niet alleen een zaak van God maar ook van jou. De bedoeling is om goede werken en dan voldoende goede werken voort te brengen. Heb je bij het sterven een tekort, dan kom je voordat je naar de hemel gaat in het vagevuur (dat nu niet zozeer als een straf maar als een soort reinigend vuur wordt opgevat). Bij het begaan van een doodzonde val je uit de staat van genade en word je weer een kind des toorns en heb je het sacrament van de biecht nodig om weer in de genade te delen.
Sinds het Tweede Vaticaanse Concilie hoort het trouwens bij de officiële kerkleer dat wij ook via andere religies God waarachtig kunnen leren kennen, al is de volheid van Gods genade alleen in de Rooms-Katholieke Kerk te vinden. Buiten het christendom kan men onbewust een christen zijn en delen in de genade door onbewuste doop van begeerte. Er is een niet onaanzienlijke stroom binnen de Rooms-Katholieke Kerk die probeert de besluiten en verklaringen van het Tweede Vaticaanse Concilie zo conservatief mogelijk te interpreteren. Maar anderen interpreteren de besluiten in de richting van de alverzoening. Dat gold bijvoorbeeld voor paus Franciscus. Die gaf aan dat wellicht de hel leeg zou blijven.
Wie deze dingen leest begrijpt waarom er kloosters zijn waar oosterse meditatietechnieken worden beoefend. Men ziet een vloeiende lijn van algemeen religieus gevoel naar het christelijk geloof. Ook de Oud-Katholieke Kerk heeft geen moeite met de combinatie van New-Age-denken, oosterse mystiek en christelijk geloof. Niet in het minst zien we hier dat de kloof tussen Rome en de Reformatie alleen maar groter is geworden.
Als de Kerken van de Reformatie trouw zijn aan hun confessionele erfenis leren zij nog altijd dat er buiten de Kerk echt geen zaligheid is. Daarbij wordt de Kerk niet als instituut opgevat, maar als de gemeenschap der heiligen die zich één weten in het belijden van het apostolische geloof (vgl. artikel 27 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis).
Hoe word je een ware christen? Het antwoord van de Reformatie
Terwijl Rome zegt dat je door de doop in Christus en Zijn Kerk ingelijfd wordt, stelt de Reformatie dat wij door het geloof in Christus en in Zijn Kerk worden ingelijfd. Ik verwijs slechts naar de antwoorden 20, 32 en 53 uit de Heidelbergse Catechismus, naar artikel 22 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis en naar de hoofdstukken III/IV van de Dordtse Leerregels.
De doop is het teken en zegel van inplanting in Christus en in Zijn Kerk. Echter, de Kerk heeft niet alleen levende maar ook dode leden en Calvijn sprak over tweeërlei aanneming tot kinderen. Het geestelijke leven is een vrucht van de tweede geboorte of wedergeboorte. In het licht van de tijd spreken we dan over allen die Christus in een waar geloof omhelzen en in het licht van de eeuwigheid over de uitverkorenen Gods (vgl. antwoord 54 van de Heidelbergse Catechismus, artikel 35 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels I, 4-7).
Wij worden een ware christen en levend lid van Gods Kerk als God ons roept uit de duisternis tot Zijn wonderbare licht en door Zijn Geest wederbaart tot een levende hoop. Ik denk aan de woorden van Paulus in Efeze 2:4-5: ‘Maar God, Die rijk is in barmhartigheid door Zijn grote liefde, waarmede Hij ons liefgehad heeft, Ook toen wij dood waren door de misdaden, heeft ons levend gemaakt met Christus; (uit genade zijt gij zalig geworden).’
Het is mogelijk dat wij mede door eigen schuld het gevoel van genade helemaal missen, maar dan nog blijven we in de staat van genade en betuigen zowel doop als avondmaal dat wij een eeuwig verbond van genade met God hebben en dat wij eenmaal onbevlekt en onberispelijk onder de gemeente van de uitverkorenen Gods zullen worden gesteld.
De Kerk mag zingen:
Gij toch, Gij zijt hun roem, de kracht van hunne kracht;
Uw vrije gunst alleen wordt d’ ere toegebracht;
Wij steken ’t hoofd omhoog en zullen d’ eerkroon dragen,
Door U, door U alleen, om ’t eeuwig welbehagen;
Want God is ons ten schild in ’t strijdperk van dit leven,
En onze Koning is van Isrels God gegeven.
Ik denk ook aan het eerste en laatste couplet van ‘Amazing Grace’:
Amazing grace, how sweet the sound,
That saved a wretch like me;
I once was lost, but now am found;
Was blind, but now I see.
*
The earth shall soon dissolve like snow,
The sun forbear to shine:
But God, who called me here below,
Will be forever mine.
De leer van de volharding der heiligen is de kroon op de Bijbelse en gereformeerde leer van vrije genade en ook op de verbonds- en kerkleer (vgl. artikel 27 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis).
