Het is alweer krap drie jaar geleden dat de christelijke gereformeerde theoloog Stefan Paas een boek schreef met de titel Vrede op aarde. Inmiddels schreef hij een vervolg erop met de titel De weg van vrede. Ik vraag in deze bijdrage aandacht voor het eerste boek. Ik las het niet lang nadat het was uitgekomen. De aantekeningen die ik toen maakte gebruik ik voor deze recensie. Met zijn boeken wil Paas duidelijk maken hoe in onze tijd de boodschap van redding en vrede moet worden verteld en waarom het Evangelie van verzoening door voldoening dat onder andere volgens de mannen van het Reveil het hart van het christelijke geloof was, tekortschiet.
Paas vertelt dat hij opgroeide in een milieu waarin, zoals hij dat zegt, op een heel specifieke manier over ‘het heil’ werd gesproken. Persoonlijke bekering was nodig. Daarbij werd deze bekering niet zo voorgesteld alsof het feitelijk een onbereikbaar ideaal was. Christus werd dichtbij gebracht, maar dat deed niet af van de noodzaak van bekering. Bekering heeft te maken met zondekennis, met een persoonlijk aannemen van de verlossing die Christus aan het kruis volbracht heeft, en het leidt tot een nieuw leven. De toekomende toorn is bij dit alles een realiteit. Paas spreekt over het piëtistische bekeringsdrama.
Gaandeweg is Paas, zo geeft hij aan, van dit gedachtegoed af gegroeid. Hij meent dat deze zienswijze heel goed past bij de tijd waarin de christelijke cultuur van Europa in verval begint te raken en het individu steeds belangrijker wordt. Hij meent dat het een typisch modern fenomeen is. W. van Vlastuin stelt in zijn boek In Christus gedoopt trouwens hetzelfde. Beiden doen geen recht aan het feit dat het piëtisme niet meer, maar ook niets minder is dan de boodschap van de Reformatie in een bepaalde vorm uitgewerkt. De Reformatie stelde tegenover een sacramentalistisch christendom de persoonlijke verzoening met God centraal.
De Bijbel zelf geeft daartoe trouwens alle reden. Veelzeggend is dat de boodschap van de twee wegen die niet alleen voor de Bijbel als geheel maar ook voor het onderwijs van onze Heere Jezus Christus zo fundamenteel is, in Vrede op aarde geheel ontbreekt. Ik denk in dit verband aan het boek van Jacob Neusner: A Rabbi Talks with Jesus. In dit boekje geeft Neusner aan waarom hij in het licht van de Vijf boeken van Mozes (en dan zoals hij die verstaat; P.d.V.) de Bergrede hem er niet van overtuigd zou hebben om Jezus te volgen. Dat heeft zowel te maken met de unieke claims van Jezus (Ik zeg u), maar ook dat naar de overtuiging van Neusner Jezus de gemeenschap opoffert ter wille van het individu dat Hem volgt.
Duidelijk is dat Paas niet alleen met het piëtisme niets meer kan maar evenmin met de boodschap van de Reformatie en met de gereformeerde belijdenis. Paas distantieert zich niet alleen van de gereformeerde theologie maar breder van de klassieke christelijke theologische traditie. Omdat Jezus in een bepaalde cultuur en tijd als mens op aarde verscheen is er volgens hem namelijk geen algemeen-menselijke situatie en universeel christelijke boodschap. Ik vul concreet in dat wij naar de overtuiging van Paas dus niet in elke cultuur en tegen alle mensen moeten en mogen zeggen dat Christus kwam om zondaren zalig te maken.
Volgens Paas overtuigt de boodschap van verzoening door voldoening en wedergeboorte de wereld niet meer, maar ook christenen niet. Het correspondeert niet meer met onze ervaringen. Vervolgens gaat hij een betekenis van heil zoeken die wél werkt, die voor christenen van nu geloofwaardig is en die zij met enthousiasme kunnen delen.
Hij vindt deze nieuwe betekenis in de gedachte dat het bij het heil om deze aarde gaat. Bij heil moeten we niet denken aan de ziel en de eeuwigheid, maar aan het lichaam, sociale gerechtigheid en de heelheid van de schepping. Nu zijn dat ongetwijfeld belangrijke thema’s maar wat bij Paas helemaal ontbreekt, is dat tot aan de wederkomst van Christus heel de wereld onder Gods oordeel ligt. Paas spreekt over ‘uitgaan van een goede wereld en over ‘Gods wereld’. Dat het Nieuwe Testament satan ‘de god van deze wereld’ noemt, is bij Paas volstrekt buiten beeld.
In de klassieke theologie – en dan noem ik bijzonder Augustinus – wordt de verantwoordelijkheid van een christen in de samenleving verbonden met de wet die de samenleving ordent. De taak van de overheid is beperkt. De praktijk leert dat in de kerk de wet als regel van dankbaarheid nog maar ten dele functioneert.
In de termen van de gereformeerde theologie meent Paas echter dat de wet als regel van dankbaarheid voor heel de mensheid kan functioneren. Politiek betekent dit dat van de overheid iets wordt verwacht wat de overheid nooit kan waarmaken. Veel ernstiger nog zijn de gevolgen voor de verkondiging van de kerk, omdat bij hem de boodschap van persoonlijke redding en verzoening geen plek heeft. Dat betekent dat ook de boodschap van het Nieuwe Testament zelf een contextueel bepaalde en daarmee voor onze tijd achterhaalde boodschap is.
De verbreding en veraardsing van het heil die Paas beoogt, is niet nieuw. In de context van een burgerlijk christendom is zij verwoord door het liberaal protestantisme van de negentiende eeuw. Paas doet het nu in een vorm van cultuurchristendom die past bij een progressief getint christendom. Paas wil met Vrede op aarde bijdragen aan het overwinnen van een ongezonde tegenstelling tussen orthodoxen en vrijzinnigen op het protestantse erf.
Echter, inhoudelijk is zijn boek zonder enige reserve vrijzinnig. Ik vermoed dat Paas zich als rechtzinnig presenteert omdat hij in de opstanding van Christus als historisch feit gelooft. Nu, dan is zijn boek een vrijzinnige boodschap met een dun rechtzinnig pakpapiertje. De Duitse missioloog Peter Beyerhaus constateerde al jaren geleden wereldwijd voorbeelden dat vormen van rechtzinnig christendom een vrijzinnige kleur krijgen. Wie een voorbeeld wil hebben en wil weten hoe je dat kan onderkennen, zou Vrede op aarde kunnen aanschaffen. Zelf ben ik, juist op grond van de Bijbel, diep ervan overtuigd dat de boodschap dat Christus naar de aarde kwam om zondaren te redden en tot bekering te roepen, niet achterhaald is.
Stephan Paas, Vrede op aarde. Over heil en redding in deze tijd (Utrecht: KokBoekencentrum, 2023), paperback 415 pp., €29,99 (ISBN 9789043540070)
Dr. P. de Vries - artikelen en opinie 