Introductie
In 2004 schreef ik naar aanleiding van een discussie die toen in de media plaatsvond in de Veluwse Kerkbode een artikel.over mijn herinneringen aan ds. Reinier Kok (1890-1983). Inmiddels vinden er weer discussies plaats over het verbond, Gods beloften, de doop enz. Discussies waar je moe van zou worden. Aan de ene kant is er een prediking waarin met Christus niet vrij aan elke zondaar durft aan te bieden uit vrees dat dit aanbod wordt met misbruik en ook omdat men vanwege een heel bepaald zicht op de leer van verkiezing zondaren er niet toe durft te roepen onmiddellijk tot Christus te gaan en onmiddellijk de brede weg te verlaten en de smalle weg te gaan bewandelen.
Aan de andere kant wint een prediking veld waarin men het uitgangspunt is dat elk gedoopt gemeentelid deel in Gods beloften. Het onderscheid tussen toezegging van de beloften en toe-eigening van de beloften wordt van de hand gewezen. Men gaat er niet alleen vanuit dat de gemeente die men dient verbondsgemeente is maar ook dat zij op de gemeente van Smyrna dan wel van Filadelfia lijkt aan wie Johannes op Patmos in opdracht van Christus brie ven scheef. Dat de gemeente die men dient of waartoe men behoort, ook wel eens met een van de vijf andere gemeenten uit Klein-Azië kan worden vergeleken, komt blijkbaar helemaal niet in gedachten op.
Aan het onderwijs dat de Heere Jezus gaf in de gelijkenis van de vijf wijze en vijf dwaze maagden en van de koninklijke bruiloft met de gast zonder bruiloftskleed wordt helemaal voorbijgegaan. Dat er reden kan zijn verbondskinderen aan te spreken zoals Johanes de doper dat deed, is al helemaal buiten beeld: ‘Gij adderengebroedsels! wie heeft u aangewezen te vlieden van de toekomende toorn? Brengt dan vruchten voort, der bekering waardig. En meent niet bij uzelf te zeggen: Wij hebben Abraham tot een vader; want ik zeg u, dat God zelfs uit deze stenen Abraham kinderen kan verwekken. En ook is alrede de bijl aan den wortel der bomen gelegd; alle boom dan, die geen goede vrucht voortbrengt, wordt uitgehouwen en in het vuur geworpen.’ (Matth. 3:7-10)
Het leek mij goed wat ik destijds schreef in de Veluwse Kerkbode na ruim twintig jaar nog eens op mijn weblog te plaatsen. Ds. Kok bracht zonder reserve het aanbod van genade in de wetenschap dat God met Zijn beloften tot ons komt en dat wij daarom niet alleen het recht maar ook de heilige plicht hebben die beloften in een waar geloof aan te nemen. Tegelijkertijd was Kok er diep van overtuigd dat wij dit alles alleen leren door de wederbarende werking van Gods Geest. De noodzaak en realiteit van de wedergeboorte als de overgang uit de staat van toorn tot die van Gods genade was een centraal thema in zijn prediking. Hij sprak ook op zeer bevindelijke wijze. Daarin heeft hij ons nog altijd veel te zeggen.
Ik hoop dat het lezen van dit artikel de lezer voor zichzelf en voor Gods Kerk in Nederland op de knieën brengt. Wat is het nodig dat wij en anderen horen dat wij schuldig staan voor God, dat het feit dat wij een verbondskind zijn niets afdoet van de noodzaak van wedergeboorte maar ook dat God in Christus aan zondaren Zijn vriendschap Christus komt als Bruidegom van Zijn Kerk met een huwelijksaanzoek tot alle leden ervan die op dat aanzoek tot dusver nooit zijn ingegaan. Hij doet appel:
O Dochter, hoor, en zie, en neig uw oren;
Verlaat, vergeet, wat ooit u kon bekoren,
Uws vaders huis, uw volk, en wat voorheen
U dierbaar en beminnenswaardig scheen.
*
Het evangelie moet gepredikt worden met bevel van geloof en bekering
In de jaren veertig van de vorige eeuw woedde in de Gereformeerde Gemeenten een discussie over de vraag: voor wie zijn Gods beloften? Aanleiding was de persoon van ds. Reinier Kok (1890-1983). Het aardige is dat zowel zijn voornaam als achternaam gelijk blijven als je die omkeert. Temeer, omdat deze predikant echt een man uit één stuk was. De laatste jaren steekt deze discussie hier en daar de kop weer op. Het is daarom goed er aandacht aan te besteden. Er zullen genoeg jongeren en ouderen zijn voor wie de naam van ds. Reinier Kok niets meer zegt.
Ds. Kok heeft van 1915 tot 1950 de Gereformeerde Gemeenten gediend. Van 1950 tot 1956 stond hij met zijn gemeente in Veenendaal op zichzelf en daarna tot aan zijn dood in 1983 was hij predikant van de Christelijke Gereformeerde Kerken. De oorzaak van deze kerkelijke overgang is het feit dat in 1950 de synode van de Gereformeerde Gemeenten Kok schorste omdat hij het aanbod van Gods beloften preekte. Volgens de synode mocht Gods genade wel, maar Gods beloften niet worden aangeboden. Die schorsing is een heel verdrietige zaak geweest.
Wie er iets van leest, bemerkt wel dat allerlei persoonlijke factoren een grote rol hebben gespeeld. Inhoudelijk is de zaak heel onduidelijk. Waarom niet een paar lijnen getrokken over Gods beloften en de prediking en het daarbij gelaten? Nu werden er onderscheidingen gemaakt die bepaald de zaak niet verhelderen en die vervolgens ook weer op twee manieren konden worden geïnterpreteerd.
Mij heeft nog nooit iemand goed kunnen uitleggen wat het verschil is tussen het aanbod van Gods genade en van Gods beloften. Het komt mij voor dat de meesten, zo niet allen, die zich in deze dingen verdiepen, het niet volgen. Voor zover ik het kan bekijken, moet men in de prediking zowel Gods genade als Gods beloften aanbieden óf je moet het beide nalaten. Dat laatste is overigens niet de bedoeling. Wel moet als Gods genade en Zijn beloften aangeboden worden, naar voren komen dat alleen de Heilige Geest ons de wil en de lust kan geven om die beloften in een waar geloof te omhelzen. In de prediking moet tevens het wonder van de wedergeboorte worden vertolkt. Het is God Die zonder ons in ons werkt als Hij ons door Zijn Geest vernieuwt. Zo worden we van een vijand een vriend.
Het Evangelie moet gepredikt worden met bevel van geloof en bekering. Mensen moet verteld worden dat zij niet kunnen bestaan voor God, maar er is ook een weg van behoud. De beloften van Gods Woord spreken daarvan. De zaak is, dat we die beloften met een waar geloof aannemen. Anders stelt dat bevel ons des te schuldiger. Het bevel van geloof en bekering geeft je het recht om te geloven en ontneemt je het recht om het niet te doen. Het ware geloof is een bedelaarsgeloof. Dat is een wanhopen aan jezelf vanwege je zonden en een leunen op Christus. Dat bedelaarsgeloof heb je niet van jezelf. Daar zijn we van huis uit radicaal op tegen, maar dat bedelaarsgeloof werkt God zonder ons in ons als Hij door Zijn Geest ons wederbaart.
Of je die prediking van de weg van behoud in Christus nu bevel van bekering en geloof, aanbod van genade of aanbod van beloften noemt, maakt voor mijn gevoel niets uit. Hoe ik ook mijn best doe om er verschil in te ontdekken, het lukt mij niet! Want Gods genadeaanbod is toch vervat in de beloften van het Evangelie en God beveelt ons die te geloven. Eerlijk gezegd vind ik de uitdrukking ‘het aanbod van Christus’ nog het diepst. Die uitdrukking gebruikten de Schotse theologen vaak. Christus Zelf nodigt zondaren. Hij biedt Zichzelf en al Zijn weldaden aan zondaren aan. Gebaseerd op Openbaring 3:20 schreef de Engelse predikant John Flavel een boek met de titel Christus Die klopt aan de harten van zondaren. Dat vindt plaats wanneer het Evangelie wordt verkondigd. Wij worden dan door Christus Zelf geroepen tot Hem te komen. Wanneer wij wedergeboren worden, stelt de Heilige Geest ons in staat en maakt Hij ons gewillig om Christus te omhelzen.
*
Een typering van ds. Kok
Persoonlijk heb ik die ds. Kok een aantal malen ontmoet en gehoord. Die eerste ontmoeting bij Kok thuis was onvergetelijk. Dat was in Soest. Kok heeft daar de laatste jaren van zijn leven gewoond. Ik reisde mee met twee ouderejaarsstudenten. In die tijd hadden wij onder leiding van ds. C. den Boer een kring waarbij we in een jaar een boek doornamen. Om de drie tot vier weken kwamen we met dat doel bij elkaar. Twee keer per jaar, in de voorzomer of in de winter, nodigden we dan iemand uit om meer uit de praktijk wat aan ons te vertellen. Meestal was dat een oudere dominee of een evangelist. Zo was het voorstel gedaan om ds. Kok te vragen voor ons te spreken. Van hem had ik wel eens gehoord, maar nooit iets van hem gelezen en hem zeker niet ontmoet. Het is een gedenkwaardige ontmoeting geworden. Eerst was ik nog bang dat we de reis naar Soest tevergeefs hadden gemaakt.
We vroegen of ds. Kok vanuit zijn leven en ambtelijke ervaring aan ons het een en ander wilde vertellen. Hij antwoordde dat hij dat niet wilde, want aan zijn ondervinding en ervaring hadden we niets. Dus daar wilde hij ook niets over vertellen. Ik dacht al: ‘Dan moeten we zo na de koffie,’ die wij inmiddels gekregen hadden, ‘maar weer opstappen en een ander zien te benaderen.’ Maar gelukkig, ik had me vergist. Het bleek namelijk, dat Kok op zich wel in ons midden het woord wilde voeren.
Het werd gaandeweg duidelijk dat hij er echt veel zin in had om voor aankomende dienaren van het Woord te mogen spreken. Hij zei echter dat hij het niet vanuit zijn bevinding of beleving zou doen, maar puur vanuit het Woord. Dat zou die dag wanneer hij zou spreken centraal staan. Wat het onderwerp zou zijn waarover hij wilde spreken, weet ik niet goed meer, maar ik meen dat het de wedergeboorte was.
Toen we naar huis gingen, had ik het nog met de anderen over mijn vrees dat wij voor niets naar Soest waren geweest. De anderen hadden daar, zo merkte ik wel, kennelijk minder over ingezeten. Zij kenden Kok al langer en zeiden mij: ‘Als je nu tegen ds. Kok zegt dat iets blauwgroen is, dan zal hij je vragen hoe je zoiets kunt denken of zeggen. Vraag je dan hoe het wel is dan zegt hij dat het in de verste verte niet blauwgroen is en dat hij niet begrijpt hoe je ooit op een dergelijke gedachte bent gekomen maar dat zelfs een kind al kan zien dat het groenblauw is.’ Ik wil maar aangeven dat Kok als mens zo zijn eigenaardigheden had. Mogelijk heeft dat bij zijn schorsing in de Gereformeerde Gemeenten mogelijk een rol gespeeld, maar dat weet ik niet.
Wel weet ik, dat Kok die dag precies zo gesproken heeft als wij hem hadden geprobeerd duidelijk te maken. Het was geen puur leerstellig of exegetisch betoog, maar een verhandeling vol van toespelingen op eigen ambtelijke praktijk en ondervinding. In zijn betoog was duidelijk dat hij zich theologisch sterk op zienswijzen ontleend aan de oudvader Alexander Comrie (1706-1774) oriënteerde. Als jong student had ik de moed, daarover aan Kok heel voorzichtig een paar kritische vragen te stellen.
Uit een recensie die collega ds. L.H. Oosten al vele jaren geleden in het RD schreef, begreep ik dat hij zo zijn vragen heeft bij bepaalde zaken die Comrie over het geloof en de rechtvaardiging naar voren bracht en dat was met mij ook het geval. Het was wel duidelijk dat ds. Kok die moeite niet deelde. Dat verschil in inzicht neemt niet weg dat ik wel diep getroffen werd door de geestelijke kennis waarmee ds. Kok dit alles naar voren bracht. Heel de wijze waarop hij de zaken benaderde, getuigde van een innige verborgen omgang met God.
De Christelijke Gereformeerde Kerken, waartoe Kok de tweede helft van zijn leven behoorde, zijn een kerkverband met stromingen. Je hoefde niet te raden in welke hoek Kok zat. Hij behoorde bij de bevindelijke stroom. In heel zijn manier van spreken en denken vond ik hem eigenlijk een ruimhartig vertegenwoordiger van een vroegere generatie predikanten van de Gereformeerde Gemeenten. Ik denk dan aan het geestelijk leven dat ik tegenkom in de (auto)biografieën van mensen als ds. Gijsbertus van Reenen (1864-1935), ds. Hendrik Roelofsen (1854-1930) en ds. Marinus Hofman (1873-1945).
Mijn indruk is dat op het moment in de Gereformeerde Gemeenten de bevindelijke kennis van de omgang met God minder groot is dan vroeger. Dat geldt trouwens ook voor andere delen van de gereformeerde gezindte. Ontwikkelingen zetten zich in en gaan verder en wij kunnen het werk van God niet vastleggen. Gods genade is immers vrij. Het is voor ons allen (predikant, ambtsdrager of gemeentelid, hervormd, gereformeerde gemeente of christelijk gereformeerd) wel nodig om onszelf te onderzoeken of wij van de innerlijke doorleving van vrije genade en een levenspraktijk die daaraan beantwoordt, weet hebben. Of we door genade geleerd hebben dat de dienst van God een liefdedienst is. Het lijkt mij daarom eerlijk gezegd beter hierover je zorgen te maken dan over de vraag of men nu moet spreken over aanbod van Gods genade dan wel over een aanbod van Gods beloften.
Voor hen die theologisch geïnteresseerd zijn, is het wel aardig te vertellen dat niet lang na die dag ik een gesprek had met ds. Arie Pieter Verloop (1909-1991) over Kok en zijn theologie. Voor degenen die niet weten wie ds. Verloop was het volgende. Deze predikant diende een vrije gemeente eerst in Alblasserdam en later in Waddinxveen. Hij heeft mij nog gedoopt en vanaf het begin van mijn studententijd heb ik intensief contact met hem gehad. Verloop bleek meer van Kok gelezen te hebben dan ik. Hij had waardering voor hem, maar merkte dat de vragen die ik die dag aan Kok had gesteld ook bij hem leefden. Hij zei me, dat Kok de wet scherper en Christus in ieder geval nog ruimer had moeten prediken.
Kok sprak veel over het werkzaam worden met de beloften, het hanteren van het historisch geloof ter verkrijging van het zaligmakend geloof, enz. Verloop vond echter dat hij nog te weinig direct opriep om vanuit de staat van veroordeling en verlorenheid waarin wij ons bevinden en die de wet ons aanwijst, te zien op Christus en te vluchten tot Christus. Ik weet nog dat hij daarbij onder andere verwees naar een preek van de Schotse oudvader Thomas Boston over de tekst: ‘Dwing ze om in te komen.’ Letterlijk vertrouwde hij mij toe: ‘Ze hebben hem in de Gereformeerde Gemeenten geschorst voor iets wat hij eigenlijk nog te weinig in plaats van te veel heeft gebracht.’ Dat laat dan weer zien dat er over Kok allerlei gedachten zijn.
*
Onder de prediking van ds. Kok
Thuisgekomen heb ik met enthousiasme verteld over wat ds. Kok ons als studenten had gezegd. Dat dit bij de andere leden van het gezin was overgekomen, blijkt wel uit het volgende. Het jaar daarop gingen mijn ouders naar Hierden op vakantie en wij als kinderen gingen mee. Die zondag gingen we ’s morgens naar een kerk waar we een preek hoorden die heel rechtzinnig was. Er werd heel precies uit de doeken gedaan hoe een mens moet worden bekeerd, maar het was allemaal zo droog als gort. Het appel op de onbekeerden werd gemist en eerlijk gezegd zat er voor een kind van God ook niet veel in. De echte en levende bevinding kwam er niet uit. Tegen het eind van die zondagmiddag zei mijn vader: ‘Die ds. Kok die jij vorig jaar hebt ontmoet, staat hier toch ergens in de buurt.’ Dat was zo, want hij stond in Nijkerk. Daar zijn we die zondagavond heengegaan.
Kok behandelde de catechismus en die keer was juist de zondagsafdeling over de Heilige Doop aan de orde. Ik weet nog dat Kok drie punten had, namelijk de doop voorwerpelijk, de doop onderwerpelijk en de doop verwerpelijk. Voor wie deze terminologie niet helemaal begrijpt, geef ik iets van de preek, enigszins vrij, weer. De strekking is me tot op de dag van vandaag bijgebleven, maar ik kan het me natuurlijk niet allemaal woordelijk herinneren. Bij het eerste punt, de doop voorwerpelijk, bracht Kok naar voren dat in de doop ons Gods beloften worden verzegeld. Die beloften wijzen ons op het bloed van Christus dat van alle zonden reinigt. In Hem alleen is behoud. De beloften Gods in de doop verzegeld worden ons aangeboden opdat wij er werkzaam mee worden. Hoe zullen wij de toekomende toorn ontvlieden als wij op die grote zaligheid geen acht geven?
Het tweede punt was, de doop onderwerpelijk. Hier bracht Kok naar voren dat het aanbod van Gods beloften ons als zodanig niet zalig maakt. Het gaat erom dat wij de inhoud van de beloften deelachtig worden. Dat is het werk van de Heilige Geest, Die mensen wederbaart. Die Geest doet de mens zijn armoede gevoelen tegenover de rijkdom van Gods beloften. Vanuit die armoede raakt een mens om God en Zijn genade verlegen en mag hij ook gaan smaken en proeven dat God goed is en Zijn dienst een liefdedienst. De Heilige Geest geeft een mens door Christus ook uitzicht naar boven en uitzicht op de toekomst.
Ten slotte ging het over de doop verwerpelijk. Daarmee bedoelde ds. Kok dat onze doop tegen ons zal getuigen als wij blijven die wij zijn. Het is dubbel erg als je de weg wel weet maar niet hebt bewandeld. Als je genodigd wordt tot het levende water en toch de modder van de wereld blijft begeren boven de rijkdom van God in Christus. De preek werd afgesloten met een dringend appel de beloften van God om in Zijn rust in te gaan toch niet na te laten, maar daarmee werkzaam te worden tot heil van onze ziel.
We stonden als gezin nog in het portaal van de kerk toen Kok uit de consistorie kwam. Mijn vader heeft hem nog hartelijk bedankt voor zijn preek. Toen hij zei, nog dikwijls zo’n last te hebben van zijn ongeloof, vroeg Kok hem of wat God zei dan niet de moeite van het geloven waard was. Nu, dat kon mijn vader alleen maar beamen.
Wij hebben die avond als gezin nog lang over de preek van Kok gepraat. In mijn leven heb ik heel wat preken gehoord, maar je vergeet veel. Wat mezelf betreft, behoort de preek van Kok in Nijkerk tot één van de preken die ik mij nog in zijn geheel herinner. Het was een preek vol van de liefde van Christus, vol aansporing om God te zoeken, een preek ook die ernstig was en waarin het verschil tussen bekeerd en onbekeerd duidelijk naar voren kwam. Het was ook een preek waarin iets van de bevinding van het volk van God werd vertolkt.
Dat de preek van Kok bij mijn vader echt goed gevallen was, kwam nog tot uiting in het feit dat hij vervolgens in de Gereformeerde Samenkomst te Alblasserdam (nu de Hersteld Hervormde Gemeente) meer dan eens een preek van hem heeft voorgelezen. Zo hoorden we voortaan als mijn vader preek las naast het geluid van mannen als de gebroeders Ralph (1685-1752) en Ebenezer Erskine (1680-1754), Thomas Boston (1676-1732), Andrew Gray (1633-1656), Herman Friedrich Kohlbrugge (1803-1875), Robert Murray McCheyne (1813-1842), John Charles Ryle (1816-1900), Charles Haddon Spurgeon (1834-1892), ds. Coenrad Bernardus Holland (1878-1948), ds. Henk Arie Leenmans (1887-1960), ds. Frans Bakker (1919-1965) en Wulfert Floor (1818-1876) ook het geluid van ds. Reinier Kok.
*
Een les van ds. Kok voor studenten
Tot besluit iets wat ds. Kok ons meegaf de dag waarop hij voor ons als studenten sprak. Hij vertelde dat hij ooit eens voor een gezelschap van vrijgemaakt-gereformeerden over het aanbod van genade had gesproken. ‘Jullie weten toch wel wat voor vlees je in de kuip hebt,’ zei hij vóór hij dat ging vertellen. Wel, die vrijgemaakt-gereformeerden waren op hun manier ook niet zo gelukkig met dat hele aanbod der genade. Want je biedt iemand iets aan die wat mist en volgens deze mensen was dat in de kerk nu juist niet het geval. Daar zitten mensen die het bezitten, die mogen geloven op grond van Gods verbondsbeloften dat ze Gods kinderen zijn.
Kok had daar zo zijn eigen gedachten over en die heeft hij ook op eigen wijze naar voren gebracht. Hem werd gezegd dat hij tegen gedoopte mensen zei dat ze onbekeerd waren. Nu zei Kok: ‘Die beschuldiging is onjuist.’ Nooit had hij in zijn hele ambtelijke bediening tegen gedoopte mensen gezegd dat zij onbekeerd waren.
Ja maar vroegen die vrijgemaakt-gereformeerden: ‘In uw kringen zeggen toch veel gedoopte mensen dat zij onbekeerd zijn.’ Dat gaf Kok direct toe, maar zei hij: ‘Dat is ook iets heel anders’. ‘Ik preek’, zo zei hij, ‘dat God met ontferming bewogen is over verloren zondaren. Ik vertel hoe de Heilige Geest je werkzaam maakt met Zijn beloften, enz. en,’ zo ging hij voort, ‘dan zeggen mensen die ik op bezoek ontmoet van zichzelf: “Dominee, wat u nu vertelt over de Heilige Geest en Zijn werk dat missen wij”.’ ‘Ik zeg niet,’ zo zei Kok, ‘dat zij onbekeerd zijn, ze zeggen het zelf.’ En aan die onbekeerde mensen bood Kok dan Gods beloften aan en die spoorde hij aan om vanuit hun gemis God aan te gaan roepen om tot het bezit van de zaak te komen.
Maar nu had Kok een vraag. Hij vroeg: ‘Wat doen jullie nu met die mensen die van zichzelf zeggen: ‘Wij missen deze dingen.’ Het bleek dat men die mensen in vrijgemaakte kring niet tegenkwam. ‘Ja maar’, vroeg Kok verder: ‘Wat vertellen jullie dan van het wederbarende werk van Gods Geest in je preken?’ Daar bleken deze predikanten, en dan zeg ik het nog maar heel voorzichtig, niet zoveel over te vertellen. Zij spraken hun gemeenteleden aan als kinderen van God. Dat was hun uitgangspunt. Zij moesten zich als verbondskinderen gedragen. Zij riepen hen op tot gehoorzaamheid aan God in hun handel en wandel en dat was het dan.
Kok was natuurlijk niet tevreden. Hij wilde weten hoe zij de wedergeboorte zagen. ‘Het gaat immers’, zo zei Kok, ‘om dat zoete werk van de Heilige Geest in ons hart.’ ‘Ziende op je doop mocht je weten dat de wedergeboorte achter je lag,’ zo werd hem verteld. Kok vertelde ons als studenten dat hij toen opgemerkt had dat dan de Vrijmaking een ernstige vergissing was. ‘Want’, zo zei hij, ‘wedergeboorte moet je niet achter je rug maar in je hart hebben, anders ga je voor eeuwig verloren.’ We schoten allemaal in de lach om zijn gevatheid.
Heel opmerkelijk was, hoe hij toen reageerde. Hij zei: ‘Jongens, maar dat geldt ook voor jullie en mij.’ Iedereen voelde toen de ernst van de zaak. Kok ging toen vertellen dat het niet genoeg is te zeggen dat je wedergeboren moet worden en dat het bevindelijk doorleefd moet worden enz. Dat kan je allemaal zeggen, terwijl je er innerlijk zelf nog vreemd aan bent. Kok heeft toen gesproken over Gods ontferming. Met tranen in zijn ogen vertelde hij dat hij er steeds meer achter gekomen was dat hij zo’n wegzwervend mens was en dat het wonder van Gods eeuwige liefde hem steeds groter en onbegrijpelijker werd.
Daarom hoop ik, dat mensen ook nu nog deze zaken met Kok mogen leren. Het is voor mij in ieder geval de belangrijkste reden dat ik met vreugde terugdenk aan deze getrouwe Godsgezant die reeds vele jaren juicht voor Gods troon en op wiens grafsteen de woorden geschreven staan: ‘Zo zijn wij dan gezanten van Christus wege, alsof God door ons bade; wij bidden van Christus wege: laat u met God verzoenen.’ (2 Kor. 5:20)